این محله در قسمت جنوب غربی بافت قدیم قرار گرفته که از سوی باختر به خیابان فردوسی و از سوی جنوب به خیابان کشاورز و مردوخ محدود است. محله ی قطارچیان یکی از محله های کهن و بزرگ شهر است که علاوه بر یک مرکز اصلی دارای دو زیر محله دیگر با مراکز فرعی است. از تاسیساتی که در این محله قرار گرفته اند فضای سبز، اماکن مذهبی ، گرمابه، اماکن فرهنگی ، دبستان ، مدرسه ی راهنمایی، و مراکز فعالیت های جدید مانند اماکن ورزشی، اداره ی مخابرات ، هتل و تاسیسات پذیرایی و شعبات بانکها ی گوناگون در خیابان های این محله می توان نام برد. مراکز اصلی و فرعی این محله از پر رونق ترین مراکز در سطح منطقه ی شهری هستند که به راسته بازار مردوخ و بازارچه وکیل معروف و هر کدام دارای خدمات محله ای از جمله قصابی ، بقالی ، نانوایی ، گرمابه ، مسجد، شیرینی پزی، لحاف دوزی، خیاطی، فروشندگی کالاهای روزمره و... هستند.کاخ و عمارت و باغ و و خندق خسرو آباد جنوبی ترین بخش محله ی قطارچیان محسوب می شد که در سال 1354ه. خ که خیابان مردوخ ساخته شد بخش شرقی باغ و خندق خسرو آباد از بین رفت.حد فاصل باغ خسرو آباد تا باغ و عمارت وکیل را زمینهای زراعی و باغ و درخت تشکیل میداد. عمارت وکیل از ساختمانهای دوره ی زندیه است و برابر تاریخ در دوره ی محمد رشید بیگ وکیل در زمان والی مقتدر کردستان خسرو خان بزرگ پی ریزی شده است. این مجموعه در حال حاضر در بخش شمالی خیابان کشاورز واقع است که در گذشته تفرجگاه مردمان کردستان بوده است.

پشت عمارت وکیل میدانچه ای است که به < به ر مال وه کیل > معروف است  شامل قهوه خانه و دکانهای مختلف مسجد قدیمی و زیبای حاج شیخ محمد باقر غیاثی است که دروازه های قدیمی و ساختمان سنتی زیبایی دارد و دارای حیاط پر درختی است.

نام قطارچیان

پیش از آباد شدن قطارچیان ، چون د رآن زمان وسیله ی موتوری و خودرو در کار نبود  ناچار برای ترابری یابو، قاطر، استر و الاغ کاربرد داشته اند و بر این مبتا برخی از مردم آن زمان سندج برای آسان شدن ترابری کالا و استفاده از کرایه بار برای   در آمد خودشان هر کدام دارای کمندها و قطارهای قاطر و یابو و الاغ و استر بوده اند . که بیشتر آنها آقا محمد شرف و مرحوم آقا خدا کرم گله دار و منزل مشیر دیوان و محمد پری چان بودند. افزون بر اینها خانه ی بسیاری از اعیان سندج

ویژگیهای محله 

این محله در جنوب غربی بافت قدیم شهر واقع شده و از سوی شمال به میان قلع ، از خاور به خیابان فردوسی ، از جنوب به خیابان کشاورز و از باختر به خیابان اردلان و مردوخ محدود  که مساحت آن 393902 متر مربع است.

عناصر عمده ی مستقر در محله

گذر اصلی و بازارچه

مسجد طوبی خانم

گرمابه ی طوباخانم

منزل وکیل

بازارچه ی وکیل

باغ و کیل

مسجد وکیل

مسجد ملا ویسی

منزل غیاثی

گرمابه ی شیشه

گرمابه ی وکیل

افزون بر عناصر گفته شده چند عنصر دیگر بیرون از محدوده ی محله ی قطارچیان قرار گرفته اند که عبارت اند از:

عمارت خسرو آباد

 آرامگاه شیخ محمدباقر

گورستان شیخ محمد باقر

محورهای حرکتی محله

تنها محور اصلی محله گذر اصلی مردوخ است که مرکز محله را به سایر محله ها و بازار و مسجد جامع پیوند می دهد. این محله به دلیل گستردگی زیاد دارای دو مرکز فرعی نیز هست که بر روی تپه ای قرار گرفته است. وضعیت تو پو گرافی آن موجب شده است که بیشتر محورهای آن به صورت پله ای با پیروی از شیب زمین باشد که خود رفت و آمد و دسترسی خودروها را به محله با مشکل روبرو کرده است. این مشکل بیشتر در بخشهای شمالی محله که بافت متراکم و کوچه های پرپیچ و خم دارد، محسوس اشت. سایر بخشهای محله دارای بافت نسبتا بازی است.

ارتباط فضایی با محله های همجوار

یکی از ویژگیهای این محله انسجام فضایی – کالبدی آن است، زیرا از خیابان کشی های رضا خانی به دورماند ه است. ارتباطات اجتماعی افراد این محله بر اساس رفت و آمدهای خویشاوندی و دید و بازدید انجام می گیرد.

سلسه مراتب دسترسی از ذره فضا تا کلان فضا ( از واحد مسکونی تا محله ) رعایت شده است، به طوری که از واحد مسکونی به نیم هشتی و از آن به کوچه فرعی و از کوچه فرعی به گذر اصلی متصل و از طریق آن به سایر محلات و بازار شهر مرتبط می شود.

عناصر تشکیل دهنده  ی مرکز محله و نحوه ی استقرار آنها

همانطور که پیشتر اشاره شد ، این محله دارای یک مرکز اصلی و دو مرکز فرعی است .مرکز اصلی محله به صورت خطی بر گذر اصلی واقع گردیده است که به راسته بازار قطارچیان معروف است. عناصر محله ای آن شامل مساجد، گرمابه همگانی ، محل فروش کالاهای روزمره ، بقالی ، نجاری، خیاطی ، لحاف دوزی، حلب سازی، نانوایی و سمساری است.

شعاع کارکرد این مرکز به دلیل مرکزیت آن، علاوه بر ساکنین محله، محلات همجوار را نیز در بر می گیرد.محله ی قطارچیان دارای دو مرکز فرعی به نامهای بازارچه ی جلو منزل وکیل السلطان و بازارچه پل ملا ویسی است که اولی به صورت میدانچه جلوی عمارت وکیل السلطان  و وکیل الملک قرار گرفته و از فضای های خدماتی آن می توان به مسجد شیخ محمد باقر، گرمابه وکل و نانوایی و چند بقالی و خرده فروشی اشاره کرد. این بازارچه د رگذشته بسیار آباد و دارای دکانها یی با کالاهای خوب بوده و ارتباطات فضایی آن با مراکز اصلی محله و سایر محلات به وسیله ی سه راه ارتباطی منتهی به میدانچه انجام می گرفت. بازارچه ی پل ملاویسی که مجاور مسجد ملا ویسی در امتداد خیابان نصر خسرو فعلی قرار داشت پیش از ساختن خیابان فردوسی درسطح محله کارکرد داشت و حتی به دلیل واقع شد در حاشیه محله ی قطارچیان به روستایین پیرامون هم خدماتی ارائه می داد .

محله های قدیمی بافت سنتی سندج

محله ی گیوه کشان- نام محلی ناودومه کان

در زبان کردی سندجی واژه ی( DOM ) دوم به دو طایفه گفته می شود . یکی نوازندگان و عمله طرب و سازندگان ابزار موسیقی

دومی گیوه و کلاش بافان که هر دو یعنی گیوه و کلاش از پاپوشهای بسیار قدیمی کردان بوده  که تفاوت گیوه در این است که زیره ی کلاش از پارچه های کتانی که آنرا نم زده و با مشته یا چرم کوب که در زبان کردی سندج این وسیله را چه رمه کو( CHARMAKO ) یا مشته (MASHTA ) می گویند و وسیله ای آهنی است که قالب مشت است و با آن چرم و زیره کتانی کلاش را که در قطعه های باریک بریده و تاکرده و در کنار هم قرار می دهند و پیش از اینکه به صورت کتابی در کنار هم قرار بدهند و از داخل آنها رشته های چرمی ویژه به نام تیره (TIRA) بگذرانند قطعات پارچه را با همان چرمه کو و بر روی سکوی چوبی که جلو دست دارند می کوبند که کاملا فشرده شود و رویه آنرا به وسیله ی نوعی رشته که به فریت (FRIT) نامزد است می بافند و دور تادور زیره ی کلاش را به وسیله ی تکه فلی آهنی که یک سر آن را کاملا با سنگ که آنرا هه سان (HASAN) می گویند روغن زده و تیز می کنند و در اندازه های مورد نظر می برند و نخ کلفتی را ( که از بوی بز می باشد ) دور تا دور از داخل زیره گذرانده و رویه را به آن می چسبانند و می بافند. کلاش و گیوه پاپوشهای خوبی هستند که بیشتر در فصلهای گرم سال کاربری دارد

این محله از دور میدان انقلاب رو به غرب خیابان امام خمینی در کوچه ی پشت دخانیات فعلی و کوچه ی مسجد دودروازه ملا جلال شروع می شود.

این محله پیش از مرکزیت سندج هم وجود داشته است که محل سکونت عمله طرب و گیوه باغها بوده . بعدها به خاطر اینکه محله ای نزدیک به قله ی حکومتی بوده و افراد نامدار که در در بار والی مشغول به کار بودند در همان محله شروع به عمارت سازی کردند و کم کم این محله دارا ی وجهه و آبرویی شد و صاحبان املاک و ثروتمندان بازاری بعدها به خاطر همسایه بودن با آن افراد عمارتی برای خود ساختند از جمله ای عمارات یکی خانه ی حاجی ملک بود که شخص ثروتمندی بود که اصلا کردستانس نبود و دارای مذهب تشیع بود اما به خاطر ماندگار شدن در طول ده ها سال فرزندان و نوه های آنان سنی مذهب شدند.

از خانه ی حاج ملک به پایین ساختمان بسیار زیبایی با دو حیاط و اطاقها و تالار بسیار گسترده  و حیاط های زیبایی بود که نخستین دبیرستان به نام هدایت درآنجا ساخته شد. که بعدها به دستور وزارت فرهنگ آن زمان دستور نوسازی آن عمارت د دو طبقه شامل کلاسهای بسار صادر شد. که در حال حاضر به دبیرستان جماران موسوم است .از آنجا به پایین بر سر سه راه کوچه مشیر دیوان عمارت بسیار باشکوهی بود که صاحب آن شیرینی پزی بود که به آقای قناد مشهور بود که تا همین اواخر آنجا پا بر جا بود.

از سر سه راهی به سوی کوچه جنوبی در ضلع شمالی خانه های مصباح( فرزند مصباح الدیوان ادب شاعر نامدار کرد که اصلا سقزی بود اما فرزندش در سندج اقامت گزید ) قرار دارد که حیاط بزرگی با حوض سنگی داشت که آب حیاط و حوض های تمام ساختمانهای این محله از آب جاری حیاط به نام < ته ویله> تامین می شد و توسط میراب نامدار آن جا به نام < کافلامه رز> ( همان فرامرز در زبان فارسی) آبها تقسیم می شد.

در قسمت جنوبی سه راه کوچه معرفت عمارت بزرگی با دروازه قدیمی بود که دارای حیاط بزرگ بود که دور تادور آن را اطاقهای برزگی در بر گرفته بود که به نام خانه های دانایی شهرت داشتند. این بخش نیز جز محله ی ناودومه کان یا گیوه کشان محسوب می شود . پایین تر از این خانه قلعه ای وجود دارد که در غرب آن ستاد ارتش وجود داشت که عراده توپ قدیمی با چرخهای آن بر روی پایه های سیمانی قرار داده بودند.مردم قدیمی سندج هنوز آنجا را < ده رمال حکومه تی > می نامند. از آنجا به پایین به رود خانه ای می رسیم که حد فاصل محله ی قطارچیان و مابقی شهر بود که توسط دو پل رومی بزرگ بکی در شرق و دیگری در غرب با هم در ارتباط بودند که پل شرقی را پل ملا ویسی  مینامیدند ( به خاطر نزدیک بودن به مسجد ملا ویسی) و پل غربی را پل امین السلام می نامیدند ( به خاطر نزدیکی به خانه ی ملا عباس امین السلام ) . این پلها بسیار زیبا بودند که به هنگام الگو سازی شهر سندج به زیر خاک رفتند که در حال حاضر بر روی پلها خیابانی به نام کردستان ساخته شده است.

از پل امین السلطان  که به سوی رودخانه می رسیم کوچه ی مهم ( به ردوکانه کان ) خودنمایی می کند . این کوچه راسته  ی بازاری است که در آنجا مغازه های بقالی ، عطاری، خرازی، نانوایی، قهوه خانه و حمام و... وجود داشت .

محله ی چهار باغ

این محله که در ضلع شرقی بافت قدیم واقع است ، در گذشته باغی بزرگ و گردشگاه مردم بوده است که بعدها به زیر ساخت رفته و با آمدن روستاییان به شهر این محله تقریبا از ساکنان قدیمی خالی شده است. به طور کلی روابط ساکنان این محله به صورت تلفیقی از مناسبات شهری و روستایی در آمده است.مرکز محله از بین رفته است و در حال حاضر یکی از محلاتی می باشدکه در سطح منطقه و شهر به دلیل وجود خدمات شهری کارکرد دارد.

ویژگیهای محله

این محله در شمال شرقی با فت قدیم واقع شده که از غرب به جور آباد ( پایین ) و از جنوب به محله ی آغازمان محدود است. این محله باغ بسیار گسترده بوده که به دستور خان اردلان اول در سال 1197 ساخته شده است. و به وسیله ی چها رخیابان به صورت چهار باغ درآمده است. مساحت چهار باغ 482686 متر مربع است.

عناصر عمده ی مستقر در محله

از دید معماری و شهر سازی عناصر و شاخصهای با ارزش زیادی در این محله وجود ندارد. اما چند عنصر شاخص در محله می باشد که دارای هویت تاریخی هستند.

تکیه

کرمابه

گورستان تایله

بازارچه

مسجد

آرامگاه و زیارتگاه شیخ عبدالله کوسه

     محورهای مرکزی محله

چهار باغ به دلیل بافت شطرنجی از دید دسترسی و ارتباطات فضایی با سایر محله ها خیلی خوب است و چون نسبت به محلات دیگر تقریبا تازه ساز به شمار می رود دارای بافت باز و گسترده ای می باشد.